Wielka Kapituła Orderu Świętego Stanisława - Stowarzyszenie Dam i Kawalerów Orderu św Stanisława w Polsce

CIASTECZKA
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym możliwe zapamiętanie przez stronę preferowanego języka i wielkości czcionki.
Dodatkowo na stronie znajduje się skrypt Google Analytics (statystyki oglądalności) oraz skrypt serwisu Facebook, który również może zapisywać ciasteczka.
Więcej na temat ciasteczek (cookies) można przeczytać na stronie Wszystko o ciasteczkach.

Strona używa ciasteczek - przeczytaj więcej

Szanowni Państwo na łamach naszej strony zgodnie z decyzją Zarządu Stowarzyszenia Dam i Kawalerów Orderu Świętego Stanisława w Polsce rozpoczynamy prezentację sylwetek Kawalerów Orderu , oraz członków Stowarzyszenia i ich dokonań na płaszczyźnie charytatywnej. Prezes Zarządu  

012


Parafia p.w. Świętego Krzyża

Kościół Św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie.
Miejsce dekoracji Orderem Św. Stanisława przez St. Augusta Poniatowskiego.

Widok z końca XIX wieku.

 

Zamieszczone ilustracje prezentują eksponaty pochodzące
ze zbiorów;
Zamku Królewskiego w Warszawie,
Muzeum Narodowego w Warszawie
Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie,
Domu Aukcyjnego „LAMUS” Antykwariaty Warszawskie
Hanna i Andrzej Osełko
oraz
archiwum autorów

 

 

W zamierzchłych czasach, gdy powstawały ordery uhonorowani stanowili związki, ewentualnie zgromadzenia rycerskie, tworząc je celem wypełniania postanowień statutowych. Należy podkreślić, że zakres działalności tych związków i zgromadzeń był niezwykle szeroki – począwszy od rzemiosła wojennego , czynności sensu stricte humanitarnych, jak zakładanie szpitali czy przytułków (kawalerowie maltańscy, joannici czy rycerze teutońscy), kończąc na obronie wiary katolickiej (kawalerowie Złotego Runa). Do najstarszych europejskich orderów należy zaliczyć wyróżnienia o charakterze zakonnym wśród nich : Order Ostu znany również jako Św. Andrzeja - The Most Noble and Most Ancien Order of the Thistle (ustanowiony w 787 roku), Order Alkantary – Orden militar de Alcantara (1156 r.), Order Calatrawy – Orden military de Calatrava oraz Jakuba od Miecza – Orden militar de Sanliago (1170 r.), Order Teutoński - (1190 r.), Order wojskowy Chrystusa – Orden military de Christo (1317 r.) czy owiany romantyczną legendą Wielce Zaszczytny Order Podwiązki – The Most Noble Order of the Garter (1348 r.). Godnym wymienienia jest również Order Złotego Runa ustanowiony przez Cesarza Filipa Dobrego w 1429 roku, jako Burgundzki Rycerski Order Złotego Runa. Uhonorowani nim zostali królowie Polski: Zygmunt I, Zygmunt III Waza, Władysław IV, Jan Kazimierz, Michał Korybut Wiśniowiecki, August II oraz August III. Order Złotego Runa był domowym orderem dwóch panujących rodów Habsburgów – Order vom Goldenen Vlies i Bourbonów – Orden del Toison de Oro. 

Rzeczypospolita należała do państw w których ordery zostały wprowadzone dość późno, bowiem w początku XVIII wieku. Wcześniejsze próby ustanowienia Orderu Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny przez Władysława IV spotkały się ze zdecydowaną opozycją warstw szlacheckich. August II mając na uwadze złożoną sytuację polityczną, celem pozyskania stronników postanowił dla oddanych władzy ustanowić w 1703 roku Order Orła Białego. Wizerunek orderu nawiązuje tak wyglądem jak również statutem do francuskiego Orderu Św. Ducha – Ordre du Saint–Esprit, ustanowionego przez Henryka III w 1578 roku, zniesionego w 1830 roku przez Karola X. Wprawdzie nie posiadaliśmy orderów ustanowionych w Średniowieczu to jednak Order Orła Białego był starszy od cenionego w Europie brytyjskiego Wielce Zaszczytnego Orderu Łaźni – The Most Honourable Order of the Bath (1815 r.) czy szwedzkiego Orderu Królewskiego Serafinów – Kungl. Serafimer Orden (1748 r.).

 
Fot. Maciej Skoczeń. M.W.P.

Gwiazda Orderu Orła Białego z okresu panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

 


Order nabiera prestiżu z chwilą wymiany insygniów z głową panującą innego państwa. W 1712 roku nastąpiła wymiana orderów między Augustem II a Piotrem I, była to w jakimś sensie nobilitacja orderu i z tą chwilą nabrał on znaczenia międzynarodowego. Znalazło to odzwierciedlenie przez zamieszczenie Orderu Orła Białego w monumentalnym dziele „HISTORIE DES ORDRES MONASTIQUES, RELIGIEUX ET MILITAIRES, ET DES CONGREGATION SECULIERES …” wydanym w Paryżu w latach 1714 – 1719, przez królewskiego drukarza Jean – Baptistę Coignard’a. (1) Podobnie o Orderze Orła Białego oraz Orderze Św. Stanisława zawarł podstawowe wiadomości Etienne Dambreville w dziele „Abrege chronologique de l’historie des ordres de chevalerie, depuis l’Ordre de Saint-Jean de Jerusalem ou de Malte, en 1113, jusqu’a l’Ordre Royal de Hollande en 1807”, wydanym w Paryżu w 1807 roku. (2)
Pierwsze ordery na zachodzie Europy ustanowiono w Średniowieczu, z czasem zmienała się ich funkcja ( minął okres wojen krzyżowych ), część zachowała charakter wyróżnień rycersko – wojskowych, część nadaje się obecnie za zasługi cywilne, należy jednak stwierdzić, że w połowie XVIII wieku w większości państw europejskich od dawna ukształtowany był ustrój orderowy. Anglia, Francja, kraje Niemieckie, Włochy, Hiszpania czy Portugalia posiadały ordery zarówno za zasługi cywilne jak i wojskowe. W Polsce brakowało orderu niższej rangi dla nagradzania głównie obywateli Rzeczypospolitej.



A - Zakon Rycerski Chrystusa w Portugalii – Rycerz i Kapłan.


B - Kawalerowie Ś-go Ducha w Montpelier we Francji – Rycerz i Kapłan.


C – Kawaler Łaziennego Orderu w Anglii. Rycerz z Montera.


D – Rycerz Przenajdostojniejszej Maryi Panny. Kawaler Orderu Serafinów w Szwecji

 


Biskup Św. Stanisław patron Orderu Św. Stanisława
( Akwarela, lata 20-te XX wieku.)

 

 

Ustanowiony przez Stanisława Augusta Poniatowskiego w roku 1765 Order Św. Stanisława Biskupa i Męczennika powiększał ustrój orderowy Rzeczypospolitej Szlacheckiej. W czasach gdy w Europie zachodniej modnym i pożądanym przez arystokrację było posiadanie orderów, król mając jedynie Order Orła Białego, nadawany głowom koronowanym bądź za szczególne zasługi, nie mógł spełnić oczekiwań arystokracji i możnej szlachty do posiadania polskiego orderu. Order Świętego Stanisława w hierarchii orderowej usytuowany poniżej Orderu Orła Białego dawał władcy możliwość spełnienia pragnień magnaterii i wysokich urzędników państwa. Jak bardzo był potrzebny najlepiej świadczy ilość jego nadań w okresie panowania ostatniego króla Rzeczypospolitej.
W ówczesnym czasie wyróżnienie orderem miało również swoją wymowną stronę fiskalną, bowiem każdy nagradzany uiszczał opłatę z tytułu otrzymania orderu w wysokości 25 dukatów oraz co roku przekazywał 4 dukaty do skarbca królewskiego. Był zatem kolejnym wyróżnieniem dla arystokracji, hierarchów kościoła czy dobrze sytuowanej wpływowej warstwy szlachty - cóż, trudno się temu dziwić, takie bowiem były realia ówczesnej Europy.

 

                                     
                                                                                                                                             Fot. Wojciech Stela
                                                awers                                                                       rewers

Order Świętego Stanisława z okresu panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

 

Order Świętego Stanisława został ustanowiony 7 maja, zaś jego pierwsze insygnia wręczył Stanisław August Poniatowski po uroczystej mszy w kościele Św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu 8 maja 1765 roku.
Trudno dziś oddać atmosferę samej uroczystości z udziałem Króla i dostojnych gości, niech mi będzie wolno przekazać klimat i jej przebieg za sprawozdawcą gazety „Wiadomości Warszawskie” z dnia 11 maja 1765 roku: „W przeszłą środę Dzień Imienin J. K. Mci. P. N. M. przy biciu stokrotnym z Armat ogłoszony z rana z solenną u Dworu był obchodzony galą. Ichmć senatorowie i ministrowie zjechawszy się po godzinie 10 do Dworu po złożeniu powinszowania swego całowali rękę J. K. Mci.
Po jedenastej Najjaśniejszy Pan z liczną asystencją ruszył z Zamku do Kościoła Parafialnego Św. Krzyża, gdzie po wysłuchaniu mszy św. przez Jmci Biskupa Kujawskiego i kazania przez Jmci X Gliwickiego mianego. Najjaśniejszy Pan na przygotowanym zasiadłszy tronie Jmć X. Podkanclerzy Koronny przeczytał rejestr Kawalerów wybranych od J. K. Mci do nowo postanowionego Orderu Św. Stanisława, X, zaś Jmć Poniatowski Opat Czerwieński jako Sekretarz i Jałmużnik tegoż Orderu czytał Instituta Jego i z rejestru przywoływał tych którym J. K. Mść tenże wyznaczył dać Order i następującym konferował sposobem, to jest: każdy Kawaler przyklęknąwszy te słowa mówił: Przyżekam kawalerskim słowem zachować wszystkie Orderu tego Instituta teraz przeczytane.
J. K. M. kładąc na każdego Kawalera Order (…) tudzież oddawszy mu Gwiazdę w rękę (…) passerował go dobytą szpadą z obydwa dotknąwszy ramienia i w twarz pocałował. Kawaler zaś w rękę Najjaśniejszego Pana.
Po skończonej tej ceremonii J. K. Mość do Zamku powrócił gdzie od przytomnych Dam powinszowania odebrał, nastąpił po tym obiad.
J. K. Mość z samymi Kawalerami nowo kreowanymi u stołu siedział na Sali Wielkiej przy rezonacji kapeli i bicia z armat.”

 

 

W pierwszym dniu istnienia Orderu Stanisław August uhonorował nim 35 Kawalerów.


Inauguracja Orderu stała się dniem Święta Orderowego.
Nie wszystkie dekoracje odbywały się w Kościele Św. Krzyża, nie wszystkie ordery wręczał Stanisław August w dniu święta orderowego, pomimo bardzo dokładnie ustalonego protokółu ceremonii w kościele na Krakowskim Przedmieściu. Wielokrotnie uroczystość bądź sama dekoracja miała miejsce na Zamku Królewskim w Warszawie, bywało, że kancelaria królewska w imieniu Najjaśniejszego Pana wysyłała insygnia orderowe wraz z dokumentem nadania nagrodzonemu.

                                     
                                                                                                                                             Fot. Wojciech Stela

Gwiazdy Orderu Św. Stanisława z okresu panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

 

Ozdobę orderową stanowił krzyż zawieszany na wstędze ponsowej z białymi paskami po brzegach oraz haftowana gwiazda orderowa.
Wizerunkiem klejnotu był krzyż typu maltańskiego ośmiorożny z kulkami na wierzchołkach ramion, wykonany ze złota, pokryty na awersie czerwoną emalią. W środku białej tarczy medalionu, umieszczono emaliowany wizerunek Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika w stroju biskupim z pastorałem w prawej ręce. Po bokach litery „S.S” – Sanctus Stanislaus. Środek medalionu wpisany w wieniec laurowy emaliowany na zielono. Między ramionami krzyża białe emaliowane orły polskie z koroną. W trzy ostro zakończone ramiona krzyża wpisano złote ażurowe gałązki z pięciopłatkowym kwiatem, zwanym różyczkami, w górnym ramieniu przymocowano kółeczko do złotej przewiązki, na którą nawlekano lub na niej mocowano wstęgę orderową.
Rewers krzyża nie był emaliowany, pozostawał złoty, tylko medalion biało emaliowany zawierał ozdobny, powiązany monogram Króla „SAR” – Stanislaus Augustus Rex. Wokół medalionu wianek z liści laurowych zielono emaliowany, identyczny jak na awersie.
Ordery wykonywał nadworny złotnik królewski Jan Martin.

 

Gwiazda orderowa była haftowana nicią srebrną, składała się z ośmiu pęków promieni. Medalion był wpisany w wieniec laurowy spięty złotą kokardą emaliowany na zielono, od wewnątrz perełkowaty. W środku okrągłej tarczy medalionu, biało emaliowanej, obwiedzionej perełkowaniem, monogram wiązany „SAR”. Płaszczyznę srebrną pomiędzy perełkowaniem wieńca i medalionu z monogramem wypełnia pisana złotem dewiza orderu PRAEMIANDO INCITAT. Wiele wskazuje, że gwiazdy orderowe były wykonywane w manufakturze królewskiej w Grodnie.
Obok typowych orderów i haftowanych gwiazd orderowych wręczanych przez Króla, niejednokrotnie arystokracja zamawiała wysadzany klejnotami garnitur orderowy u znakomitych złotników. Zachował się do naszych czasów portret Antoniego Bielskiego łowczego nadwornego koronnego z orderem Św. Stanisława ozdobionym brylantami.
W ówczesnych czasach podkreślało to pozycję uhonorowanego i naturalnie zamożność.
Dotąd nie udało się definitywnie ustalić, kto projektował wizerunek orderu. Można jedynie podejrzewać z dużą dozą prawdopodobieństwa, że autor wzorował się na saksońskim królewskim Orderze Św. Henryka, ufundowanym przez Augusta III króla polskiego i elektora saskiego w roku 1736. Wskazują na tę hipotezę tylko niewielkie szczegóły różniące oba Ordery.
Wraz z orderem uhonorowany otrzymywał dokument na papierze stwierdzający nadanie orderu, opatrzony sygnaturą Króla – Stanislaus Augustus Rex i mniejszą pieczęcią Kancelarii Królewskiej.

 

Do tradycji Rzeczypospolitej należał kontusz szlachecki. Stanisław August ustanawiając Order Św. Stanisława pragnął, opracowując statut orderu, nawiązać do powoli zanikającej, nieco archaicznej, formy ubioru. Trudno powiedzieć, czy był to sentyment do minionych czasów, przy upadku obyczaju dawnej Rzeczypospolitej, przez powrót do stroju narodowego szlachty, czy zapoznawszy się ze strojami orderowymi pragnął nawiązać do zwyczajów panujących w zachodniej Europie.
W XVIII wieku większość zaszczytnych orderów europejskich posiadało stosowny ubiór.
Uhonorowani Kawalerowie Suwerennego Zakonu Rycerskiego Świętego Jana Jerozolimskiego zw. Maltańskim (Sovrano Ordine Militare di San Giovanni di Jerusaleme dello di Malta), byli zobowiązani do noszenia munduru orderowego z nakryciem głowy oraz peleryną z wyhaftowanym wizerunkiem krzyża. Kawalerowie brytyjskiego Orderu Wielce Szlachetnego Podwiązki ( The Most Noble Order of the Garter ), hiszpańskiego Izabeli Katolickiej ( Orden de Isabel la Católica ) czy zniesione w 1830 roku we Francji Ordery Św. Michała ( Order de Saint – Michel ) czy Order Św. Ducha ( Order du Saint–Esprit), one również posiadały stroje orderowe, zgodnie z tradycją, ordery istniejące, w większości kontynuują ją po dziś dzień.
Podobnie było z Orderami Zakonnymi jak włoski Order Zwiastowania ( Ordine Supremo della SS. Annunziata ), watykański Order Rycerski Najwyższy Chrystusa ( Ordine equestre supremo del Cristo ) czy Order Grobu Świętego ( Ordo Saneli Sepuleri ).

 

 

Kontusz Orderu Orła Białego z wizerunkami modyfikacji klejnotu i gwiazdy orderowej.

 


Kajetan Koźmian sugeruje, że Stanisław August poprzez wprowadzenie stroju narodowego szlachty jako „munduru orderowego” miał w zamyśle wsparcie podupadających królewskich manufaktur. Sądzę, że znajomość zachodnich zwyczajów orderowych mogła podsunąć Królowi myśl wprowadzenia tradycyjnego kontusza, biorąc pod uwagę fakt, że Kawalerowie Orderu Orła Białego również posiadali uroczysty strój orderowy.

Stosownie do kolorów orderu, pąsowego z białym, ubiór spodni składał się z jedwabnej materii pąsowej, zwierzchnia z białego sukna. Wszystko gęsto na brzegach i szwach obłożone bogatymi szlakami, w podobieństwie do tych, jakie do pasów polskich wyrabiano; rękawy i końce rękawów były obłożone lamą kwiecistą tego samego rodzaju.

 


Ż przekazów ikonograficznych wynika, że określony przez Stanisława Augusta wzór kontusza nie był przez szlachtę przestrzegany. Nie dotyczy to tylko pasów kontuszowych, ale całości stroju orderowego.

Kawalerowie ozdobieni Orderem Orła Białego i Orderem Św. Stanisława winni nosić kontusz Orderu Orła Białego. Pod szyją, między guzami kontusza wisiał Order Św. Stanisława, zaś przez lewe ramię spływała morowana błękitna wstęga Orderu Orła Białego. Na lewej piersi haftowana złotem gwiazda tegoż orderu.

I tegoż uhonorowani nie przestrzegali przywdziewając niezgodny strój do orderów.

W przeddzień inauguracji 7 maja 1765 roku Stanisław August Poniatowski sygnował Statut Orderu Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika.

Dokument ten przejrzyście określał intencje króla przy wprowadzaniu nowego orderu w Rzeczypospolitej, był orderem o charakterze polityczno filantropijnym. Opłaty z tytułu posiadania orderu Kancelaria Królewska przekazywała na utrzymanie Szpitala Dzieciątka Jezus. Cel ustanowionego orderu był czytelny, jednakże statut nie określał, jakie warunki należało spełnić by zostać uhonorowanym Orderem Św. Stanisława, ponadto, kiedy można i należy pozbawić uhonorowanego zaszczytnego orderu. Nie zrozumiałym się wydaje, dlaczego nie sięgnięto do projektu statutu Orderu Orła Białego z roku 1713, znajdującego się w Kancelarii Królewskiej, dokładnie określającego podstawy pozbawienia orderu.

Zgodnie z postanowieniem statutu, order należało zwrócić do Kancelarii Królewskiej w ciągu trzech miesięcy po śmierci uhonorowanego. Statut nie precyzował czy zwrotowi podlegała również gwiazda orderowa. Nie zachowała się dokumentacja, a może nigdy nie została sporządzona, ile orderów zostało zwróconych. Jestem głęboko przekonany, że nie wszystkie, bowiem wyegzekwowanie było praktycznie niemożliwe. Ponadto część potomków ozdobionego orderem pragnęła go zachować jako cenną pamiątkę.

Stanisław August przyznawał order przez trzydzieści lat. W tym czasie uhonorował Orderem Świętego Stanisława blisko tysiąc ośmiuset Polaków i cudzoziemców, wielokrotnie przekraczając zawartą w statucie orderu dopuszczalną ilość nagrodzonych.

Jak cennym zaszczytem było wyróżnienie Orderem Św. Stanisława, jak zabiegała o niego zamożna szlachta przedstawia w swoich „Gawędach historycznych” wnikliwy badacz Kresów Rzeczypospolitej dr Antoni J. Rolle: „Wkrótce nowy nastąpił triumf. Bar został zdobyty. Poległo 400 konfederatów, jeńców wzięto jeszcze więcej, a między nimi był Jan Stempkowski szambelan, brat Józefa. … Tyleż to było i triumfów. Ale oboźnemu należała się nagroda, o którą dopominał się Branicki: „Proszę Waszej Królewskiej Mości, żeby order dla niego na moje był przysłany ręce, nim mu się co więcej dostanie”.

Posłuszny król po dwakroć ekspediował Gwiazdę Św. Stanisława – ale nie dochodziła”. (3)
„Ordery prosili wszyscy. Ojciec prosił dla syna, a syn dla ojca. Żona dbała o męża, a matka o synów, prosiła też siostra dla braci i krewnych, narzeczona zaś dla przyszłego męża. Wiele tych przypadków zachowało się w królewskiej korespondencji.” (4)

  

 


L i s t S t a n i s ł a w a A u g u s t a P o n i a t o w s k i e g o
z 11 m a j a 1 7 9 0 r o k u a d r e s o w a n y d o
P a w ł a C h r o ś c i a k a P o p i e l a
K a s z t e l a n a S a n d o m i e r s k i e g o

informujący o nadaniu Orderu Św.Stanisława za Jego wstawiennictwem.

 

 
                                                        

 

 „ Najczęściej prosił o ordery lub promocje dla przyjaciół Ks. Karol Radziwiłł – „Panie Kochanku”. Król spełniał wszystkie jego prośby. … Ks. Hieronim Janusz Sanguszko kierujący sejmikami na Wołyniu bez przerwy molestował Króla o przyznanie mu wstęgi błękitnej. … Wojewoda Czernichowski upominał się o ordery, gdy zbliżały się sejmiki poselskie. (5)

„Król spełnił prośby swoich poddanych przyjaciół, a gdy nie miał innego wyjścia pozyskiwał w ten sposób wrogów; Pragnął on stworzyć własne stronnictwo, a ozdoby orderowe okazały się środkiem skutecznym”. (6)
„ Nawet posiadał pewne wpływy u dworu: własnym staraniem, a za pośrednictwem kasztelana Ruckiego, wyrobił w 1778 r. dla stryja Order Św. Stanisława. Pan Wojciech (Marchocki przypis ZDW) nie znał porządków, nie wiedział, że dystynkcję tę trzeba suto opłacić, (…) stary szlachcic kresowy doczekał się kasztelanii sanockiej, już więc jako senator płacił należności zaległe, (…) –„to jest: na Szpital Dzieciątka Jezus w Warszawie czerwonych złotych cztery, na suffragia rocznie za zmarłych tego orderu kawalerów czerwony złoty jeden, na kancelarię czerwonych złotych dwa”.”. (7)
Monarcha zdając sobie sprawę, że część arystokracji jest do niego nieprzychylnie nastawiona, pragnął nadaniami Orderu zyskać, jeśli nie przychylność to przynajmniej aprobatę części opozycji, jak również pozyskać wpływową szlachtę. Jeśli cel polityczny został pozornie osiągnięty, to niewątpliwie drugi cel filantropijny nie przyniósł oczekiwanych środków finansowych. Obowiązkowe wpłaty na rzecz Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie przez znaczną część uhonorowanej szlachty nie były wnoszone do Jałmużnika Orderu.
Do obowiązków Jałmużnika należało uczestnictwo w uroczystej dekoracji nowo kreowanych Kawalerów Orderu w Kościele Św. Krzyża. Ponadto do jego obowiązków należało prowadzenie rejestru żyjących Kawalerów wraz z księgą kasową. Owa księga została zaprowadzona 8 maja 1865 roku, dziś znajduje się w Gabinecie Orderowym na Zamku Królewskim w Warszawie.
Od początku powstawały zaległości we wpłatach kawalerów orderu na rzecz Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie. Pomimo pewnych restrykcji wprowadzonych przez króla, do końca Jego panowania pozostały zaległości na rzecz szpitala.
„Na ziemiach utraconych kultywowano nadal pobieranie opłat na cele dobroczynne. Działo się tak między innymi w Wilnie, gdzie od 1791 roku istniał podobny do warszawskiego Szpital Dzieciątka Jezus, założony przez biskupa wileńskiego ks. Ignacego Massalskiego i wojewodzinę trocką Jadwigę Ogińską. Szpital ten otrzymał w 1803 roku majątek Zośle.
Cesarz Aleksander I postanowił, iż na mocy ustawy Stanisława Augusta każdy kawaler zamieszkały na terenach Cesarstwa Rosyjskiego musi opłacać corocznie sumę 4 dukatów na rzecz zakładów dobroczynnych znajdujących się w Wilnie”. Ostatecznie Mikołaj I uchylił postanowienia ustawy w myśl nowego statutu orderu z 1829 roku.

 

                                                               Fot. Maciej Bronarski. Z.K.W.                       pinx.Józef Grassi

Józef Xiąże Poniatowski (1763 – 1813)
z Gwiazdami Wielkiego Orła Legii Honorowej i Orderu Woyskowego Ks. Warszawskiego „Virtuti Militari”

                                      Zbiory Zamku Królewskiego w Warszawie

 

Jedyny zwrot Orderów Orła Białego i Św. Stanisława, wiąże się z burzliwymi dziejami Orderu Virtuti Militari. Kampania 1792 roku przyniosła Józefowi Ks. Poniatowskiemu wyróżnienie krzyżem komandorskim Virtuti Militari ( wcześniej Książe wykreślił siebie z listy uhonorowanych medalem złotym przez Króla ). Z chwilą unieważnienia nadań krzyży przez Konfederację Targowicką, w czym pomogła Rada Nieustająca postanowieniem ze stycznia 1794 roku, uznając, że ordery się unieważnia i należy je zwrócić, Król pod presją cofnął prawa grodzieńskie ustanawiające order. (8)

Stanisław August nalegał, by Ks. Józef zechciał zwrócić przyznany krzyż. Będący poza krajem Książe początkowo negatywnie odniósł się do żądań Króla, po kolejnej wymianie korespondencji odesłał Krzyż Virtuti Militari, dołączając doń Ordery Orła Białego i Św. Stanisława. Pomimo wielokrotnych próśb Stanisława Augusta, ponownie ich nigdy nie przyjął.

W czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego odnotowano jedyny przypadek odebrania orderów i tytułów, było to wydarzenie o znamienitym znaczeniu politycznym i moralnym w Polsce chylącej się ku upadkowi.

W czasie obrad Sejmu Wielkiego oddano pod Sąd Sejmowy w roku 1789 Ks. Adama Ponińskiego (1732 – 1798) podskarbiego Wielkiego Koronnego. Piastował „godność” Marszałka Sejmu, związany Konfederacją Generalną zatwierdzającą I-szy Rozbiór Polski. Za swoją działalność przyjmował zaszczyty i gratyfikacje pieniężne. Skazany przez Sejm na infamię, czyli banicję, utratę tytułu książęcego, otrzymanego w roku 1775, tytułów honorowych, nazwiska rodowego Poniński ( przy niezadowoleniu Stanisława Augusta Poniatowskiego ) oraz pozbawienia Orderów Orła Białego przyznanego przez Augusta III w roku 1763, jak też Św. Stanisława nadanego w roku 1773.

W dniu 1 września 1790 roku obywatel Adam odesłał ordery
do Kancelarii Królewskiej.

Ostatnim aktem dziejów Orderu za panowania Stanisława Augusta było zamierzenie Króla podziału Orderu Św. Stanisława na dwie klasy. Ów projekt z roku 1791 zatytułowany „Nowe postanowienia względem orderów Orła Białego i Św. Stanisława tudzież Ustanowienie orderu Zasłużonych” nie doczekał się realizacji.

Intencją Króla było podniesienie rangi wyróżnienia przy jednoczesnym rozszerzeniu ilości nadań osobom piastującym niższe stanowiska w hierarchii państwowej. Warunkiem otrzymania ordeu było pełnienie godności podkomorzego wojewódzkiego, chorążego wojewódzkiego, podkomorzego nadwornego w służbie cywilnej, ewentualnie posiadanie stopnia majora w służbie wojskowej.

W myśl projektu order nie ulegał zmianie, pomniejszone miały być jego wymiary, ponadto druga klasa orderu była pozbawiona gwiazdy orderowej. Podobnie jak Krzyż Wielki po śmierci uhonorowanego odznakę orderową należało zwrócić do kancelarii królewskiej.

Rękopis projektu zmian w statutach Orderu Orła Białego i Św. Stanisława zachował się w zbiorach Biblioteki Ks. Czartoryskich.

Podczas obrad Sejmu Grodzieńskiego 1793 roku Stanisław August Poniatowski podpisał akt zatytułowany „Ordery Nasze Królewskie Orła Białego i Świętego Stanisława”, w myśl którego zobowiązał się do zaprzestania nadawania orderów.

Po internowaniu Króla w Grodnie, a następnie w Pałacu Marmurowym w Petersburgu, wbrew postanowieniom Sejmu nadal nadawał ordery. Tą drogą zdetronizowany król pragnął podziękować tym swoim stronnikom, których nie wyróżnił wcześniej.

 

                                                                                                                  Fot. Maciej. Ciunowicz. M.W..P.

Kontusz Orderu Św. Stanisława
Zbiory Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

 

 

 

P r z y p i s y;

  1. „HISTORIE DES ORDRES MONASTIQUES, RELIGIEUX ET MILITAIRES, ET DES CONGREGATION SECULIERES …”, Tom VIII, a Paris 1719 r. Na str. 333 zawarta została informacja o Orderze Orła Białego z jej legendą w odniesieniu do Polski Piastowskiej. Historia ta jest uzupełniona wizerunkiem stroju orderowego nie mającego nic wspólnego z wytwornym kontuszem orderowym ( po str 332 miedzioryt Nr. 67.).
  2. Etienne Dambreville. „Abrege chronologique de l’historie des ordres de chevalerie, depuis l’Ordre de Saint-Jean de Jerusalem ou de Malte, en 1113, jusqu’a l’Ordre Royal de Hollande en 1807”. Str. 517 (ilustracja pl. XXIV nr. 4 ).
  3. Antoni J. Rolle. Gawędy historyczne. Kraków 1966. tom I, str.30,31,32.
  4. Krzysztof Filipow. Falerystyka Polska XVII-XIX wieku. Białystok 2003, str. 224
  5. Krzysztof Filipow. op. cit. str. 225
  6. Krzysztof Filipow. op. cit. Str. 226.
  7. Antoni J. Rolle. Gawędy historyczne. Kraków 1966, tom II str. 393.
  8. Gen. Stanisław Mokronowski w roku 1794 zwrócił Order Św. Stanisława nadany w 1791 roku oraz Krzyż Wojskowy Polski Virtuti Militari nadany w 1792 roku. 1 grudnia 1815 roku przyjął Order Orła Białego przyznany przez Cara Rosji Aleksandra I.

 

                                  Fot. Wojciech Stela

Gwiazda Orderu Św. Stanisława.
z końca XVIII wieku.

 



                                                                                                  Malarz wielkopolski po 1781 roku.